“Doğa yasası” nasıl nedensel güce sahip olsun ki?
Bilimsel Açıklama: Maddeler-Güçler-Yatkınlıklar (S-P-L) Modeli
#felsefe #bilim-felsefesi
Bu model, Doğa Yasaları’nın doğasına dair Humean Düzenlilik Görüşü ve Evrenseller (Tümeller) Görüşü’ne alternatif bir yaklaşımdır. Swinburne’a göre bu, daha tatmin edici bir açıklamadır. Antik ve ortaçağ dünyasında yaygın olan bu görüş, nedenselliği maddelerin kendi doğasına yerleştirir.
Temel Fikir
Açıklamanın temelinde yasalar değil, maddelerin kendisi ve onların içsel özellikleri bulunur. Model, bir açıklamanın “ne” ve “neden” sorularına şu şekilde cevap verir:
-
“Ne” (Neden Olan Şey): Neden olan şey, maddenin (substance) kendisidir4. Örneğin bir gezegen, bir su molekülü veya bir bakır parçası5.
-
“Neden” (Nedenin Etkili Olma Sebebi): Maddeler, sahip oldukları içsel güçler (powers) ve bu güçleri belirli koşullar altında kullanma yatkınlıkları (liabilities) sayesinde etkilere neden olurlar6. Bu güçler ve yatkınlıklar, maddenin özellikleridir7.
Örnek:
Bir bakır parçasının genleşmesine neden olan şey, “genleşme yasası” değil, doğrudan bakır parçasının kendisidir8. Çünkü o bakır parçası, “genleşme gücüne” ve “ısıtıldığında bu gücü kullanma yatkınlığına” sahiptir99.
Doğa Yasalarının Rolü
Bu modelde Doğa Yasaları nedensel bir rol oynamaz; olaylara neden olmazlar10. Yasalar, sadece bir tanım veya özettir:
-
Yasalar, aynı türden maddelerin sahip olduğu causal güç ve yatkınlıklardaki düzenlilikleri ifade eder11.
-
“Tüm bakır parçalarının benzer güçlere ve yatkınlıklara sahip olması” gerçeği, bir yasanın parçası değildir, sadece yasanın özetlediği bir durumdur12.
-
Kısacası, nedensellik yasalarda temel bir rol oynar, ancak yasalar nedensellikte temel bir rol oynamaz13.
Diğer Modellerden Farkları
-
Hempel Modeli’nden Ayrılış: S-P-L modeli, “doğa yasalarının” açıklamanın merkezinde yer aldığı Hempelian yapıdan önemli ölçüde ayrılır14. Yasalar artık açıklayıcı değil, betimleyicidir.
-
Sezgisel ve Tanıdık Olması: Bu açıklama biçimi daha tanıdıktır çünkü bizler de kendimizi, eyleme geçmeyi seçebildiğimiz (cansız nesnelerin aksine) nedensel güçlere sahip varlıklar olarak deneyimleriz15.
-
Teizmle İlişkisi: Bu model, Tanrı’nın varlığını zorunlu kılmaz16. Ancak bir teist için, Tanrı’nın dünyayı yönetmesi, maddelere belirli güç ve yatkınlıkları vermesi ve bunları koruması yoluyla gerçekleşir17.
Modelin Gündeme Getirdiği Yeni Soru
S-P-L modeli, tekil nedensel olayları açıklasa da, daha büyük ve temel bir soruyu ortaya çıkarır:
- Neden bu kadar çok farklı madde (evrendeki her bir elektron, her bir kuark vb.) birbirleriyle tıpatıp aynı güçlere ve yatkınlıklara sahiptir? 18
Swinburne, bu tekdüzeliğin kendisinin de bir açıklama gerektirdiğini ve bu konuya Teleolojik Argümanlar bölümünde (Bölüm 8) geri döneceğini belirtir19.